హైదరాబాద్ గంగా-జమునా తెహజీబ్కు, రాజరికపు హుందాతనానికి నిలువెత్తు రూపంగా నిలిచిన రాజకుమారి ఇందిరాదేవికి శ్రద్ధాంజలి!
రాజకుమారి ఇందిరాదేవి ధన్రాజ్గిర్ జీవన ప్రస్థానం కేవలం ఒక వ్యక్తి చరిత్ర మాత్రమే కాదు; అది కాలగమనంలో కలిసిపోతున్న ఒక ఉజ్వల సంస్కృతికి మరియు ఆధునికతకు మధ్య విడదీయలేని వారధి. రాజప్రాసాదాల వైభవం కంటే అక్షరాల సాన్నిధ్యమే మిన్న అని నమ్మిన ఆమె “ఒకే ఇంట ఇద్దరు కవులు వద్దు” అని తన సృజనను త్యాగం చేసిన చోట ఒక అరుదైన నిస్వార్థ ప్రేమ దర్శనమిస్తుంది.
అధికారిక వైభవం నుంచి ఆధ్యాత్మిక నిశ్శబ్దం వైపు సాగిన ఆమె ప్రయాణం, భౌతిక సంపద కన్నా బౌద్ధిక వారసత్వమే శాశ్వతమని చాటిచెప్పింది. హైదరాబాద్ చారిత్రక పరిమళాన్ని తన వ్యక్తిత్వంలో నింపుకున్న ఆమె, మరణం ద్వారా భౌతికంగా దూరమైనా, తాను వెలిగించిన సాహిత్య జ్యోతి ద్వారా కాలాతీతమైన స్మృతిగా నిలిచిపోతారు.
హైదరాబాద్ సాహిత్య మరియు సాంస్కృతిక చరిత్రలో ఒక సువర్ణ అధ్యాయం ముగిసింది. ప్రఖ్యాత ఇండో-ఆంగ్లియన్ కవయిత్రి, సామాజికవేత్త మరియు ‘కవిసేనాని’ గుంటూరు శేషేంద్ర శర్మ జీవిత సహచరి రాజకుమారి ఇందిరాదేవి ధన్రాజ్గిర్ (96) మంగళవారం కన్నుమూశారు.
హైదరాబాద్ గతాన్ని, వర్తమానాన్ని తన కలంతో అనుసంధానించిన ఈ “రాజకుమారి” మరణం పట్ల సాహిత్య లోకం తీవ్ర దిగ్భ్రాంతిని వ్యక్తం చేస్తోంది.
వారసత్వం మరియు బాల్యం…
నిజాం ఆస్థానంలో అత్యంత ప్రభావవంతమైన ప్రభువులలో ఒకరైన రాజా ధనరాజ్గిర్, రాణి ప్రమీలా దేవి దంపతులకు 1930, ఆగస్టు 17న ముంబైలో ఇందిరాదేవి జన్మించారు.
గోస్వామి రాజవంశం…. ఈమె కుటుంబం నిజాం కోర్టుకు, ఆర్థిక వ్యవస్థకు మధ్య వారధిగా పనిచేసిన పండితుల వంశం. వీరి పూర్వీకులను చరిత్రకారుడు కరెన్ లియోనార్డ్ హైదరాబాద్ సామాజిక ఉన్నత వర్గాల ప్రతినిధులుగా అభివర్ణించారు.
జ్ఞాన్ బాగ్ ప్యాలెస్… ఆమె జీవితంలో ఎక్కువ భాగం 165 ఏళ్ల నాటి చారిత్రాత్మక జ్ఞాన్ బాగ్ ప్యాలెస్లోనే గడిచింది. 1890లో యూరోపియన్ శైలిలో నిర్మించిన ఈ కట్టడం హైదరాబాద్ వారసత్వానికి సజీవ సాక్ష్యం.
సాహిత్య ప్రస్థానం మరియు నోబెల్ నామినేషన్…
చిన్నతనంలోనే అల్లామా ఇక్బాల్ కవిత్వంతో ప్రేరణ పొందిన ఆమె, 9 ఏళ్ల వయసు నుంచే రచనలు ప్రారంభించారు.
కీర్తి శిఖరాలు…1973లో ఈమె పేరు సాహిత్యంలో నోబెల్ బహుమతికి నామినేట్ అయ్యింది. ఈ గౌరవం పొందిన తొలి భారతీయ మహిళగా ఆమె చరిత్ర సృష్టించారు.
ముఖ్య రచనలు…
‘ది అపోస్టల్’ (1964),
‘రిటర్న్ ఎటర్నిటీ’ (1965),
Yearnings 1966 మానవీయ కోణాల ఆవిష్కరణ,
‘పార్టింగ్స్ ఇన్ మిమోసా’ (1968)
నోబెల్ నామినేషన్కు దారితీసిన ప్రసిద్ధ రచన,వంటి కవితా సంపుటాలతో పాటు, హైదరాబాద్ చరిత్రపై ‘మెమోరీస్ ఆఫ్ ది డెక్కన్’ అనే విశిష్ట పుస్తకాన్ని రచించారు.
ఉర్దూ మరియు ఆంగ్ల భాషల కలయిక
ఆమె ప్రాథమికంగా ఇండో-ఆంగ్లియన్ కవయిత్రి అయినప్పటికీ, ఆమె గుండెలో ఉర్దూ భాషపై అపారమైన మక్కువ ఉండేది. అల్లామా ఇక్బాల్, గాలిబ్ వంటి కవుల ప్రభావంతో ఆమె ఉర్దూ ద్విపదలను (Couplets) కూర్చేవారు. ఆమె ఆంగ్ల కవిత్వంలో ఉర్దూ కవిత్వంలోని నాణ్యత, లోతు కనిపిస్తుంటాయి.
దక్కన్ చరిత్రపై పరిశోధన
ఆమె కేవలం కల్పిత రచనలే కాకుండా, “Memories of the Deccan” వంటి కాఫీ టేబుల్ పుస్తకాల ద్వారా హైదరాబాద్ నిజమైన సంస్కృతిని భవిష్యత్ తరాలకు అందించారు. ఈ పుస్తకం ఒక చారిత్రక దస్తావేజు లాంటిది, ఇందులో అరుదైన ఫోటోలు మరియు ఆనాటి సామాజిక పరిస్థితులపై ఆమె వ్యక్తిగత అనుభవాలు ఉన్నాయి.
సాహిత్య కేంద్రం…. జ్ఞాన్ బాగ్ ప్యాలెస్ను ఆమె కవుల వేదికగా మార్చారు. అక్కడ శేషేంద్ర శర్మ, మఖ్దూం మొహియుద్దీన్, జ్వాలాముఖి వంటి ఉద్దండులు సాహిత్య చర్చలు జరిపేవారు.
శేషేంద్ర శర్మతో అనుబంధం
1970లో ప్రముఖ తెలుగు కవి గుంటూరు శేషేంద్ర శర్మను ఆమె వివాహం చేసుకున్నారు. కర్ణాటకలోని హొయసలేశ్వర ఆలయంలో వీరి వివాహం జరిగింది. “ఒక ఇంట్లో ఇద్దరు కవులు ఉండకూడదు” అనే భావనతో ఆమె పెళ్లి తర్వాత కవిత్వం రాయడం తగ్గించి, శేషేంద్ర శర్మ సాహిత్య సృజనకు వెన్నుదన్నుగా నిలిచారు.
సామాజిక మరియు సాంస్కృతిక సేవ…
గోల్డెన్ థ్రెషోల్డ్….. 2019లో సరోజినీ నాయుడు నివాసమైన ‘గోల్డెన్ థ్రెషోల్డ్’ పునరుద్ధరణకు ఆమె భారీగా నిధులు సమకూర్చారు.
పదవులు…. ఆంధ్రప్రదేశ్ హిందీ అకాడమీ మొదటి అధ్యక్షురాలిగా, తెలుగు రచయితల సదస్సు ఉపాధ్యక్షురాలిగా సేవలందించారు.
పరిచయాలు….నెహ్రూ, సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్, విశ్వనాథ సత్యనారాయణ మరియు లార్డ్ మౌంట్బాటన్ వంటి మహనీయులతో ఆమెకు సన్నిహిత సంబంధాలు ఉండేవి.
గత కొద్దిరోజులుగా అనారోగ్యంతో బాధపడుతున్న ఆమె, జనవరి 13, 2026 మంగళవారం సాయంత్రం 5:30 గంటలకు తుదిశ్వాస విడిచారు. అంబర్పేట శ్మశానవాటికలో తెలుగు వేద సంప్రదాయం ప్రకారం ఆమె అంత్యక్రియలు అత్యంత సరళంగా నిర్వహించబడ్డాయి.
– అయ్యల సోమయాజుల సుబ్రహ్మణ్యం
About the Author
