– ఆర్టికల్ 21 పరిధిలో అంతర్రాష్ట్ర అరెస్టులపై సమగ్ర రాజ్యాంగ సమీక్ష
(ఉన్నత న్యాయపత్రికా శైలి — విశ్లేషణాత్మక హిందూ సంపాదకీయ ధోరణి)
ప్రజాస్వామ్య రాజ్యాంగ వ్యవస్థలో రాష్ట్రానికి అప్పగించిన అధికారాలలో అరెస్టు అధికారం అత్యంత కఠినమైనది, అత్యంత సున్నితమైనది, మరియు అత్యంత ప్రమాదకరమైనది. అది కేవలం వ్యక్తిని అదుపులోకి తీసుకోవడం మాత్రమే కాదు; అది వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ, గౌరవం, మరియు న్యాయపద్ధతిపై విశ్వాసాన్ని ఒకేసారి ప్రభావితం చేసే చర్య. అందుకే భారత రాజ్యాంగ నిర్మాణంలో వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛను ఒక పరమాధికార విలువగా గుర్తించి, దానిపై రాష్ట్ర అధికార వినియోగానికి కఠినమైన నియంత్రణలు విధించబడ్డాయి.
ఇటీవలి అంతర్రాష్ట్ర అరెస్టు సంఘటనలు మరియు ట్రాన్సిట్ రిమాండ్ తిరస్కరణలు ఈ నియంత్రణల ప్రాముఖ్యతను మళ్లీ స్పష్టంగా ప్రతిబింబించాయి. విధి నియమాలను పాటించకుండా అరెస్టులు జరగడం కేవలం పరిపాలనా లోపం కాదు; అది రాజ్యాంగ ధర్మానికి వ్యతిరేకంగా నిలిచే చర్య.
ఆర్టికల్ 21 — స్వేచ్ఛకు కేంద్ర సూత్రం
భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 21 ప్రకారం, “చట్టం నిర్దేశించిన విధానానికి అనుగుణంగా తప్ప వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛను హరించరాదు.” ప్రారంభంలో ఇది పరిమితంగా అర్థం చేసుకున్నప్పటికీ, న్యాయవ్యాఖ్యానాల ద్వారా ఇది విస్తృతమైన రాజ్యాంగ సిద్ధాంతంగా పరిణమించింది.
ఈ సిద్ధాంతం ఇప్పుడు మూడు ప్రధాన ప్రమాణాలను నిర్దేశిస్తుంది:
1. ప్రక్రియ న్యాయసమ్మతంగా ఉండాలి
2. అధికార వినియోగం తార్కికంగా ఉండాలి
3. ప్రక్రియ పారదర్శకంగా మరియు సముచితంగా ఉండాలి
ఈ ప్రమాణాలలో ఏదైనా ఒకటి ఉల్లంఘించబడితే, అరెస్టు చట్టపరంగానే కాకుండా రాజ్యాంగపరంగానూ చెల్లదు.
* * *
న్యాయ సిద్ధాంత పరిణామం — కీలక తీర్పుల మార్గదర్శకత్వం
అరెస్టు అధికారంపై రాజ్యాంగ పరిమితులను భారత న్యాయ చరిత్రలో అనేక తీర్పులు స్పష్టంగా నిర్ధేశించాయి. మనేకా గాంధీ సిద్ధాంతం తరువాత “చట్టపద్ధతి” అనే భావన న్యాయసమ్మతతతో అనుసంధానమైంది. ఈ తీర్పు ప్రకారం, చట్టం అనుసరించడం మాత్రమే సరిపోదు; అది న్యాయమైనదిగా కూడా ఉండాలి.
డీ.కే. బసు తీర్పు అరెస్టు సమయంలో పాటించాల్సిన విధి నియమాలను వివరంగా నిర్దేశించింది. ఇది అరెస్టు అధికారాన్ని నియంత్రించే రాజ్యాంగ మార్గదర్శకంగా నిలిచింది. అర్నేష్ కుమార్ తీర్పు అనవసర అరెస్టులను నిరోధిస్తూ, అరెస్టు ఒక చివరి మార్గమని స్పష్టం చేసింది.
ఈ తీర్పులన్నీ ఒకే రాజ్యాంగ సూత్రాన్ని పునరుద్ఘాటించాయి: అరెస్టు అధికారం చట్టబద్ధమైనదే అయినప్పటికీ, అది రాజ్యాంగపరమైన నియంత్రణలకు లోబడి ఉంటుంది.
* * *
విధి నియమాల స్వభావం — సాంకేతికత కాదు, రాజ్యాంగ అవసరం
అరెస్టు ప్రక్రియలో విధి నియమాలు కేవలం పరిపాలనా మార్గదర్శకాలు కావు. అవి వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛకు రాజ్యాంగ రక్షణలుగా వ్యవహరిస్తాయి. వారెంట్ లేకపోవడం, స్థానిక అధికారులకు సమాచారం ఇవ్వకపోవడం, పత్రాల లోపం వంటి అంశాలు చిన్నపాటి సాంకేతిక లోపాలు కావు; ఇవి జూరిస్డిక్షనల్ లోపాలు. ఇవి జరిగినప్పుడు మొత్తం అరెస్టు ప్రక్రియ చట్టబద్ధత కోల్పోతుంది.
* * *
అంతర్రాష్ట్ర అరెస్టులు — ఫెడరల్ సమతుల్యతకు పరీక్ష
రాష్ట్రాల మధ్య అరెస్టులు జరిపేటప్పుడు పాటించాల్సిన నియమాలు కేవలం క్రిమినల్ ప్రక్రియ అంశాలు మాత్రమే కావు. అవి ఫెడరల్ సమాఖ్య నిర్మాణానికి సంబంధించినవి కూడా. ఒక రాష్ట్రం మరో రాష్ట్ర పరిధిలో చర్యలు తీసుకోవాలంటే పరస్పర సమాచారం, సమన్వయం, చట్టపద్ధతి అనుసరణ తప్పనిసరి. లేకపోతే అది వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛకు మాత్రమే కాకుండా సమాఖ్య నిర్మాణానికి కూడా ముప్పుగా మారుతుంది.
* * *
పరిపాలనా మాంద్యం — ఒక వ్యవస్థాపక సవాలు
ఇటీవలి సంవత్సరాల్లో Andhra Pradesh లో కోర్టులు పునరావృతంగా విధి నియమాల నిర్లక్ష్యంపై ఆందోళన వ్యక్తం చేశాయి. ఈ వ్యాఖ్యలు ఒక వ్యక్తిగత కేసు పరిమితిలో ఉండవు; అవి పరిపాలనా సంస్కృతిలో ఏర్పడుతున్న మాంద్యాన్ని సూచిస్తాయి. విధి నియమాల పట్ల నిర్లక్ష్యం కొనసాగితే, అది క్రమంగా అధికార వినియోగాన్ని రాజ్యాంగ పరిమితుల నుంచి దూరం చేసే ప్రమాదం ఉంది.
* * *
న్యాయపద్ధతి — ప్రజాస్వామ్య నిర్మాణానికి మూలాధారం
ప్రజాస్వామ్యంలో న్యాయపద్ధతి కేవలం పరిపాలనా ప్రక్రియ కాదు; అది వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛకు అడ్డుగోడ. విధి నియమాలు అధికారానికి అడ్డంకులు కావు; అవి అధికారాన్ని చట్టబద్ధంగా నిలబెట్టే మూలాధారాలు. అరెస్టు ప్రక్రియలో ప్రతి నియమం — వారెంట్, సమాచారం, పత్రాలు, పారదర్శకత — ఇవన్నీ కలిపే ఆర్టికల్ 21 యొక్క సజీవ రూపం.
* * *
సారాంశం — రాజ్యాంగ ధర్మం యొక్క పునరుద్ఘాటన
రాష్ట్రానికి ఉన్న అత్యంత గొప్ప శక్తి అరెస్టు అధికారం కాదు; దాన్ని నియంత్రించే రాజ్యాంగ పరిమితులే. విధి నియమాలు కూలిపోతే, చట్టబద్ధత కూలిపోతుంది. చట్టబద్ధత కూలిపోతే, రాజ్యాంగం చివరి మాట చెబుతుంది.
అది ఒకే సూత్రాన్ని ప్రకటిస్తుంది: వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ ప్రజాస్వామ్యానికి కేంద్ర విలువ;
దాన్ని హరించే ప్రతి చర్య న్యాయసమ్మతమైన పద్ధతిలోనే జరగాలి.
అదే రాజ్యాంగ ధర్మం. అదే న్యాయపద్ధతి యొక్క అంతిమ సారాంశం.
-మండగిరి శివప్రసాద్
(రిటైర్డ్ ఐపిఎస్)
About the Author
