శతాబ్దపు పట్టు లాంటి స్వరం ఆశా భోంస్లే

(నోముల శ్రీనివాస్ రావు)

“అభీ నా జావో ఛోడ్ కర్, కే దిల్ అభీ భరా నహీ…”
(ఇప్పుడే వదిలి వెళ్ళిపోకు, మనసు ఇంకా తనివితీరలేదు…)

భారతీయ సంగీతం తన అత్యంత శక్తివంతమైన రంగును కోల్పోయింది. 92 ఏళ్ల వయసులో ఆశా భోంస్లే (1933–2026) కన్నుమూయడంతో, భారతీయ చైతన్యంలో ఒక శకం ముగిసి అనంతంలో కలిసిపోయింది. ఆమెను కేవలం ఒక “నేపథ్య గాయని” అని పిలవడం అంటే, సూర్యుడిని కేవలం ఒక “కాంతి వనరు” అని అభివర్ణించడమే.

ఆశా తాయ్ ఈ దేశపు గుండె చప్పుడు, భారతీయ మహిళ యొక్క తిరుగుబాటు స్ఫూర్తి. ఒక బిలియన్ ఆత్మలకు జీవితంతో ఎలా సరదాగా గడపాలో, ఏకాంతంలో ఎలా కన్నీరు కార్చాలో మరియు వానలో ఎలా నాట్యం చేయాలో నేర్పిన బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి ఆమె.

*నీడ మరియు సూర్యుడు*

1933లో సాంగ్లీలో జన్మించిన ఆశా ప్రయాణం ఎప్పుడూ పూలబాట కాదు. దశాబ్దాల పాటు ఆమె తన అక్క లతా మంగేష్కర్ యొక్క ఆకాశమంత నీడలో నడవాల్సి వచ్చింది. లత ‘గంగ’ లాంటిది అయితే—నిర్మలమైనది, దివ్యమైనది—ఆశా ఒక ‘మహా సముద్రం’లా మారారు. పోరాటాల ఉప్పు నుండి లోతైన భావోద్వేగాల నిధుల వరకు అన్నింటినీ తనలో ఇముడ్చుకున్న విశాలమైన, అలజడితో కూడిన సముద్రం ఆమె.

తొలినాళ్లలో, ఇతరులు నిరాకరించిన పాటలే ఆమెకు దక్కేవి—అవి క్లబ్ సాంగ్స్ కావచ్చు లేదా సహాయ నటి పాటలు కావచ్చు. కానీ, అక్కడే ఆమెలోని మేధస్సు వెలుగుచూసింది. ఆమె కేవలం పాడలేదు; ఆ పాత్రల్లో పరకాయ ప్రవేశం చేశారు. ‘వఖ్త్’ సినిమాలో “ఆగే భీ జానే నా తూ” అని ఆమె పాడినప్పుడు, అది కేవలం ఒక పార్టీ సాంగ్ మాత్రమే కాదు; కాలం యొక్క అస్థిరత గురించి ఆమె అందించిన ఒక తాత్విక సందేశం.

“బీత్ గయా జో ఉస్సే భూల్ జా, జో గయా ఉస్సే భూల్ జా…”
(గడిచిన దానిని మరిచిపో, వెళ్ళిపోయిన దానిని వదిలేయ్…)
ఒకప్పుడు సినిమా పాటగా వినిపించిన ఈ పదాలు, ఇప్పుడు ఆమె నిష్క్రమణకు గుర్తుగా వినిపిస్తున్నాయి. వర్తమానం మాత్రమే నిజంగా మనకు చెందుతుందని ఆమె మనకు నేర్పారు.

విభిన్న ప్రక్రియల రసవాది

ఒక నిర్దిష్ట శైలికి పరిమితం కాకపోవడమే ఆశా భోంస్లే గొప్ప వరం. ఓ.పి. నయ్యర్ రిథమిక్ పాటలైనా, ఆర్.డి. బర్మన్ వెస్ట్రన్ సంగీత విప్లవాలైనా, లేదా ఖయ్యామ్ క్లాసికల్ గజల్స్ అయినా ఆమె తన గాత్రంతో ప్రాణం పోశారు.

పంచమ్ (ఆర్.డి. బర్మన్) తో ఆమె చేసిన ప్రయోగాలు భారతీయ సంగీతాన్ని శాశ్వతంగా మార్చేశాయి. “దమ్ మారో దమ్” పాటలో ఒక తరం ఆవేదనను పలికించిన ఆమె, వెంటనే ‘ఉమ్రావ్ జాన్’ లోని సున్నితమైన భావాలను అద్భుతంగా పండించారు. “ఇన్ ఆంఖోన్ కీ మస్తీ కే” పాటలో ఆమె స్వరం గాలిలో తేలిపోవడమే కాదు, ఒక రాజ దర్బారులో పరిమళంలా నిండిపోయింది.

ఒక మహిళా స్వరం పచ్చిగా లేకుండా శృంగారభరితంగా ఉండగలదని, సున్నితత్వాన్ని కోల్పోకుండా శక్తివంతంగా ఉండగలదని ఆమె నిరూపించారు. పల్లెటూరి చెట్టు ఊయల ఊగే అమ్మాయి గొంతుకైనా, నగరంలోని ఆకాశహర్మ్యంలో కాఫీ తాగే ఆధునిక మహిళా స్వరమైనా ఆమెకు వెన్నతో పెట్టిన విద్య. ఆమె గాత్రం కేవలం సంగీతం కాదు, అది ఒక జీవన తత్వం.

ఫినిక్స్ పక్షిలాంటి తత్వం

ఆమె పాటల వెనుక ఉన్న మెరుపు వెనుక ఒక గొప్ప సంకల్పం ఉంది. ఆశా తాయ్ వ్యక్తిగత జీవితం అనేక తుఫానులను ఎదుర్కొంది. కష్టతరమైన వివాహం నుండి, తన పిల్లలను మరియు భాగస్వామి పంచమ్ ను కోల్పోవడం వరకు ఆమె ఎన్నో బాధలను అనుభవించారు. ఒక చేతిలో గరిటె, మరో చేతిలో మైక్రోఫోన్ పట్టుకుని ఆమె ఆ దుఃఖాన్ని ఎదుర్కొన్నారు.

వంటలో, నవ్వులో మరియు నిరంతరం “కొత్తదనాన్ని” అన్వేషించడంలో ఆమె ఉపశమనం పొందారు. 80 ఏళ్ల వయసులో కూడా అంతర్జాతీయ కళాకారులతో కలిసి పనిచేసి, శరీరం ముసలిదైనా ‘స్వరం’ అమరమని నిరూపించారు. మంగేష్కర్ కుటుంబంలో ఆమె ఎప్పటికీ “యువత”గానే ఉండేవారు.

చివరి వీడ్కోలు

మౌనానికి మరియు స్మృతులకు మధ్య నిలబడి ఉన్న మనకు, ఆమె లేని లోటు పూడ్చలేనిదిగా కనిపిస్తోంది. ఆశా భోంస్లే కేవలం సినిమాల కోసం పాడలేదు; మన జీవితంలోని ప్రతి ముఖ్య ఘట్టం కోసం పాడారు. మనం మొదటిసారి ప్రేమలో పడినప్పుడు, మొదటిసారి గుండె పగిలినప్పుడు, మన అమ్మల నిశ్శబ్ద వంటగది ఉదయాల్లో ఆమె పాట తోడుగా ఉంది.

92 ఏళ్లు సుదీర్ఘ కాలమే కావచ్చు, కానీ ఆమె స్వరాన్ని ప్రేమించేవారికి ఇది మధ్యలో ఆగిపోయిన పాటలా అనిపిస్తుంది. అయితే, ఆమె వంటి స్వరం ఎప్పటికీ మరణించదు; అది కేవలం తన తరంగదైర్ఘ్యాన్ని మార్చుకుంటుంది. గాలిలో, ఆకుల సవ్వడిలో, రేడియో మందహాసంలో ఆమె ఉంటూనే ఉంటారు.

ఆమె వదిలివెళ్ళిన వారసత్వం కేవలం 12,000 పాటలు మాత్రమే కాదు, గాయాలు ఉన్నప్పటికీ జీవితాన్ని ఉత్సాహంగా ఎలా గడపాలో నేర్పే ఒక పాఠం. ఆమె నిజమైన ‘ఆశా’—చీకటి రాత్రి తర్వాత కూడా రేపటి ఉదయం కొత్త రాగాన్ని తెస్తుందనే నమ్మకం.

స్టేజ్ చీకటిగా ఉంది. మైక్రోఫోన్ ఒంటరిగా ఉంది. కానీ ఎక్కడో స్వర్గలోకంలో, ఆ పట్టు లాంటి స్వరం మళ్ళీ రియాజ్ మొదలుపెట్టి ఉంటుంది.
“మేరా కుచ్ సామాన్ తుమ్హారే పాస్ పడా హై…”
(నా కొన్ని వస్తువులు నీ దగ్గరే ఉండిపోయాయి… వానలో తడిసిన ఆ శరత్కాలపు రోజులు, నా ఉత్తరంలో దాగి ఉన్న ఆ రాత్రి… ఆ రాత్రిని ఆర్పేయ్, నా వస్తువులను నాకు తిరిగి ఇచ్చేయ్.)
సంగీతంలో విశ్రమించండి, ఆశా తాయ్.
మీరు మీ “గుర్తులను” మా దగ్గరే వదిలి వెళ్ళారు, వాటిని మేము ఎప్పటికీ తిరిగి ఇవ్వము.

(రచయిత కేంద్ర పౌర విమానయాన శాఖ మంత్రికి మాజీ OSD)