సంస్కరణల పవిత్రత ప్రకటనల్లో కాదు, లక్ష్యంలో నిక్షిప్తమై ఉంటుంది. నారీశక్తివందన్ అభియాన్ , నియోజకవర్గాల పునర్విభజన వంటి నిర్మాణాత్మక మార్పులను ప్రజాస్వామ్య గాఢతకు మైలురాళ్లుగా ప్రతిపాదించినప్పుడు, గణతంత్రాన్ని ఎదుర్కొనే అసలు ప్రశ్న అవి సిద్ధాంతంగా కావాల్సినవేనా అనేది కాదు—అవి ప్రస్తుత పరిస్థితుల్లో అర్థవంతమా అన్నదే.
కుల వివక్షలతో, వర్గ అసమానతలతో, పాతుకుపోయిన అధికారం నిర్మాణాలతో విభజితమైన సమాజం, చట్టం ప్రకటించిందని మాత్రమే “సిద్ధంగా” అయిపోయిందని ఊహించలేం. సామాజిక సిద్ధత చట్టపుస్తకాల్లో రాయబడదు; సమానత్వం, అవకాశాలు, అనుభవజన్య మార్పుల ద్వారా అది పెంపొందించబడుతుంది.
సామాజిక-ఆర్థిక అంతరాలు విస్తారంగా ఉన్న ఈ భూభాగంలో—అక్కడ ప్రాధాన్యం కొద్దిమంది గదులలో కేంద్రీకృతమై ఉండగా, వంచన విస్తార భూభాగాలను ఆవరించి ఉంటుంది—ప్రతినిధిత్వం అనే వాగ్దానం అలంకారమై మిగిలే ప్రమాదం ఉంది. అవకాశాల మెట్టు అంచులవారికి చాపబడాల్సిన చోట, అదే ఎత్తులో ఉన్నవారు మళ్లీ మళ్లీ అధిరోహిస్తారు. ఇలాంటి సందర్భాల్లో అధికారం విస్తరించదు; పరిచిత వలయాల్లోనే తిరుగుతూ ఉంటుంది. సంస్కరణల ఫలాలు కిందకు చిందరవందరగా పాకాల్సిన బదులు, పైకే గట్టిపడి, అవే అసమానతలను మరింత బలపరచవచ్చు.
అందువల్ల కేంద్ర సందేహం స్పష్టంగా నిలుస్తుంది: ఈ సంస్కరణల స్ఫూర్తిని స్వీకరించేందుకు సమాజం సిద్ధమా? లేక ఇవి రాజకీయ ప్రదర్శనకు సాధనాలా? స్థానాల గణితం—పెరుగుదల, రిజర్వేషన్, పునర్విభజన—స్వతంత్రంగా ఆకలి, పేదరికం, వ్యాధి, వెలివేతల గణితాన్ని పరిష్కరించలేడు. ప్రజాస్వామ్యం లెక్కలతో ప్రజలను పోషించదు; ఫలితాలిచ్చే సంస్థలు, సమర్థంగా నడిచే వ్యవస్థలు, బాధ్యత వహించే నాయకత్వం అవసరం. ఇవి లేకుండా ప్రతినిధుల పెరుగుదల ప్రతిధ్వని గృహంగా మారే ప్రమాదం ఉంది—శబ్దం పెరుగుతుంది, సారాంశం కాదు.
వికేంద్రీకరణ అనుభవం ఒక హెచ్చరికగా నిలుస్తుంది.పంచాయతీ రాజ్ద్వారా ఊహించిన గ్రామీణ ప్రజాస్వామ్యం శక్తివంతం చేయాల్సిన సాధనం. కాని అనేక ప్రాంతాల్లో అది తగిన నిధుల కొరత, పరిపాలనా నిర్లక్ష్యం, స్థానిక ఆధిపత్యాల భారంతో కుంగిపోయింది. ప్రజాపాలనకు పాఠశాలలుగా మారాల్సిన ఈ సంస్థలు, చాలా సందర్భాల్లో, విస్తృత రాజకీయ వ్యవస్థలోని అసమానతలనే ప్రతిబింబించాయి—వికాసంలో అసమతుల్యత, బలహీన మౌలిక వసతులు, నియంత్రణలేని స్థానిక శక్తి. పాఠం వికేంద్రీకరణలో లోపం కాదు; విస్తరణకు ముందే సంస్థాగత బలపరచడం అవసరం అన్నది.
ఇక్కడే ప్రాధాన్యాల ఆవశ్యకత ఉద్భవిస్తుంది. గణతంత్రం ఎదుర్కొంటున్న అత్యవసర లోటులు ప్రతినిధిత్వంలో కాదు—డెలివరీలో. గ్రామీణ ఆరోగ్యసేవలు అందని దూరంలో ఉన్నాయి; విద్య నాణ్యత అసమానంగా ఉంది; రహదారులు, రవాణా అనుసంధానంలో విఫలమవుతున్నాయి; ఉపాధి లక్షల మందిని దూరంగా ఉంచుతోంది. వ్యవసాయ సంక్షోభం నిలకడగా ఉంది; అప్పుల బరువు పెరుగుతోంది; అనధికార కార్మికులు ఆర్థిక అనిశ్చితి భారాన్ని మోస్తున్నారు. బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థ చేరువలో విఫలమవుతుండగా, అనధికార అప్పుదారులు విస్తరిస్తున్నారు. పన్ను వ్యవస్థ నిబద్ధత గలవారిని బరువెక్కిస్తుంటే, క్లిష్టతలో ఎగవేతకు ఆశ్రయం దొరుకుతోంది. ఇవి పక్కన పెట్టే సమస్యలు కావు; ఇవే పునాదులు.
దేశీయ సమస్యలపై వ్యవస్థాత్మక ఒత్తిడులు మేఘంలా కమ్ముకున్నాయి: పెండింగ్ కేసులతో నిండిన న్యాయవ్యవస్థ, విచారణలో సంకోచించే మీడియా, లాభాలను సామాజిక బాధ్యతతో ఎల్లప్పుడూ అనుసంధానించని కార్పొరేట్ రంగం, నిరంతర వ్యయం కోరే వ్యూహాత్మక అవసరాలు. ఇలాంటి సందర్భంలో శాసనసభల విస్తరణ, రిజర్వేషన్ ఉత్సవం—పౌరుల దైనందిన ఆందోళనలతో అనుసంధానం లేనట్టుగా కనిపించే ప్రమాదం ఉంది.
అందువల్ల వాదన సమగ్రతకు వ్యతిరేకం కాదు; ప్రతినిధిత్వానికి వ్యతిరేకం కాదు. అవి ఒంటరిగానే పరిష్కారమని భావించే మాయకు వ్యతిరేకం. పరిపాలన, బాధ్యత, సామాజిక-ఆర్థిక సమానత్వంలో సమాంతర మార్పులు లేకుండా సంస్కరణలు ముందుకు సాగితే, అవి సంకేతాలుగా—కనిపించే కానీ సరిపోని చిహ్నాలుగా—మిగిలిపోతాయి. అంచుల్లో తిరిగే ఆకలిని, కేంద్రంలో అధికార ఆకాంక్ష తీరుస్తుందా?
దేశం స్వయం సమృద్ధి సాధించేది శాసనకర్తల సంఖ్య పెరగడం ద్వారా కాదు; ప్రజల శక్తివంతీకరణ ద్వారా. ఉపాధి, నైపుణ్యం, రుణాల ప్రాప్తి, గ్రామీణ ఆర్థిక చైతన్యం, ప్రజా సంస్థల సమగ్రత—ఇవే అభివృద్ధి యొక్క అక్షాలు. ఈ పునాది లేకుండా విస్తరించిన ప్రజాస్వామ్యం ఒక అట్టడుగు నిర్మాణంలా నిలుస్తుంది—విశాలంగా కనిపిస్తుంది, కానీ స్థిరత్వం సందేహాస్పదం.
అందుకే ఒక అసౌకర్యకరమైన సంభావ్యత ఎదురు నిలుస్తుంది: ప్రస్తుత రూపంలో రిజర్వేషన్, డీలిమిటేషన్ పరిష్కారాల కంటే ప్రదర్శనలై ఉండవచ్చు—పురోగతిని సంకేతం చేస్తూ, కఠినమైన నిర్మాణాత్మక సంస్కరణలను వాయిదా వేయించే ప్రయత్నం. అలా అయితే, అవి రూపాంతరం సాధనాలుగా కాదు; దృష్టి మళ్లించే ఉపాయాలుగా మారే ప్రమాదం ఉంది.
గణతంత్రానికి అసలు పరీక్ష శాసనసభలను విస్తరించడం కాదు; పరిపాలనను ఉదాత్తం చేయడం. అది సాధ్యంకాకపోతే, సంస్కరణల వాగ్దానం వాక్యాలకే పరిమితమైపోతుంది; ప్రజాస్వామ్య పవిత్రత మౌనంగా క్షీణిస్తుంది.
– మండగిరి శివప్రసాద్
( రిటైర్డు ఐపిఎస్)
About the Author
